Ընկերոջ դավաճանությունը և փրկությունը բաժանման գնով. 1915 թվականը Մուշից մեկ ընտանիքի ճակատագրում
14:31 24 ապրիլի, 2026Այս ընտանիքի պատմությունը ես գիտեմ ոչ թե արխիվներից կամ դասագրքերից, այլ այն ինձ պատմել է տատիկս, որին էլ իր հերթին փոխանցել էր մայրը․ այս փխրուն պատմությունների մեջ պահպանվում է այն, ինչը հազվադեպ է արձանագրվում փաստաթղթերում։ Հայկական հիշողության մեջ Ցեղասպանությունը գոյություն չի ունենում որպես վերացական իրադարձություն․ գրեթե անհնար է գտնել մի ընտանիք, որի ճակատագիրը չլինի ազդված այդ պառակտումից և հենց այդ պատճառով ապրիլի 24-ի մասին խոսելը անխուսափելիորեն դառնում է որևէ ընտանիքի անձնական ողբերգության մասին զրույց։
Այս ընտանիքի պատմությունը սկսվում է Մուշում՝ Արևմտյան Հայաստանում, որտեղ մինչև 1915 թվականը կյանքը հոսում էր իր սովորական ընթացքով և չէր թվում, թե մոտենում է աղետը։ Հայ և թուրք ընտանիքները ապրում էին կողք կողքի, կիսում էին առօրյան, օգնում միմյանց։ Այդ միջավայրում էր ապրում նաև յոթ երեխաներից բաղկացած մի մեծ հայ ընտանիք, որի համար տունը պարզապես տարածք չէր, այլ կայուն կապերի մի համակարգ, որը թվում էր անսասան։
Այս պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի կրտսեր որդին, որը մտերիմ ընկեր ուներ հարևան թուրքական ընտանիքից։ Նրանց ընկերությունն ընկալվում էր որպես ընդհանուր աշխարհի բնական մաս, որտեղ անձնական հարաբերությունները կարծես ավելի ուժեղ էին, քան ցանկացած տարբերություն։ Սակայն հենց այս կապում էլ հետագայում ի հայտ կգա այն պառակտումը, որը կդառնա նախկին ամբողջ կյանքի քայքայման խորհրդանիշը։ Ըստ ընտանեկան պատմությունների՝ երիտասարդների միջև վեճ է առաջացել մի աղջկա պատճառով, որի հետ կրտսեր որդին պատրաստվում էր ամուսնանալ և այդ անձնական հակակրանքը, աճող բռնության պայմաններում, ստացել է այլ՝ ողբերգական չափեր…
1915 թվականի գարնանը Մուշում իրավիճակը կտրուկ վատացավ։ Հիշողությունների համաձայն, քաղաք սկսեցին մտնել զորքեր՝ ճանապարհին հրդեհելով տները, իսկ հայերի դիմադրությունը աստիճանաբար թուլանում էր։ Բնակիչների մի մասը նահանջեց դեպի կիրճ՝ փորձելով ապաստան գտնել, բայց վիճակը գնալով ծանրանում էր․ զենքը չէր բավականացնում, մարդիկ զոհվում էին, հայկական թաղամասերը այրվում էին կրակահերթերի տակ։ Թուրք զինվորներին օգնում էին նաև տեղացիներն ու նոր ժամանած ջոկատները և դիմադրելու հնարավորություն գրեթե չէր մնում։
Տատիկս պատմում էր, որ մայրը հիշում է մեկ այլ կարևոր մանրամասնություն. երբ հայտնի դարձավ սուլթանի հրամանը հայերի ոչնչացման մասին, շատերը դա ընկալեցին որպես բռնության թույլտվություն։ Նրա խոսքերով, հենց այդ ժամանակ որոշ մարդկանց մեջ բացահայտվեցին կուտակված վիրավորանքները, նախանձը և թշնամանքը, որովհետև պարզ դարձավ, որ դրա համար պատիժ չի լինելու։ Նա նաև ասում էր, որ այդ օրերին հաճախ էին լինում մատնություններ․ հայտնում էին, թե որտեղ են ապրում հայ ընտանիքները, քանի կին ու երեխա կա տանը, ով որտեղ է թաքնվում։ Նրա խոսքով, ընտանիքում նույնիսկ կասկածում էին, որ հենց այդ նույն ընկերը կարող էր նման տեղեկություն փոխանցած լինել։
Այստեղ ընտանիքի անձնական պատմությունը խաչվում է ընդհանուր ողբերգության հետ․ կրտսեր որդին իր ընկերոջ կողմից խաբեությամբ տարվել է անտառ և այլևս չի վերադարձել։ Դեպքի մանրամասները չեն պահպանվել, սակայն դավաճանության փաստը ընտանիքի համար դարձել է վերջնական գիտակցում, որ նախկին աշխարհը կործանվել է։
Դրանից հետո քաղաքը լքելու որոշումը դարձավ անխուսափելի, սակայն ընտանիքը ամբողջությամբ պահպանելն այլևս հնարավոր չէր։ Մեծ ընտանիքը երեխաներով չափազանց նկատելի և խոցելի էր և գոյատևելու միակ շանսը բաժանվելն էր։ Այդ պահին ընտանիքն արդեն կորցրել էր որդիներից մեկին և մնացած վեցը ստիպված էին ցրվել տարբեր ուղղություններով՝ չունենալով ոչ ապագայի նկատմամբ վստահություն, ոչ էլ երբևէ կրկին հանդիպելու հնարավորություն։ Այդ գիշերը, երբ հայ երիտասարդության մի մասը փորձեց դուրս պրծնել շրջափակումից, շատերը զոհվեցին և միայն քչերին հաջողվեց փրկվել…
Այդ ժամանակ տատիկիս խոսքերով, նրանք գտան մի միջոց՝ վերջնական և անդառնալի բաժանումից խուսափելու համար․ զոհված եղբոր՝ Արևի անունը դարձվեց ազգանուն՝ Արևջանյան։
Անցան տասնամյակներ և այն կապը, որը ժամանակին թվում էր անհնար, դարձավ իրական տեխնոլոգիաների շնորհիվ՝ հեռախոսային կապի, իսկ հետո նաև ինտերնետի միջոցով։ Եվ հենց այդ ժամանակ ընտանիքի որոշ անդամներ կարողացան գտնել միմյանց, այդ թվում՝ տատիկս ծանոթացավ իր արդեն մահացած մոր բազմաթիվ ազգականների հետ։
Յուրաքանչյուր ընտանիքի պատմությունը ընդհանուր հիշողության մի մասն է, որտեղ կորուստը, դավաճանությունը և հարկադիր բաժանումը դառնում են ծանր փորձություն ու ողբերգական փորձառություն՝ փոխանցվող սերունդների միջով։
Ցեղասպանությունը պարզապես անցյալի փաստ չէ․ այն դրսևորվում է նաև ներկայում՝ անուններում, ընտանեկան կապերում, այն փորձերում, որոնց միջոցով մարդիկ փորձում են պահպանել ու վերականգնել այն, ինչ ժամանակին կործանվել է։ Յուրաքանչյուր ընտանիքի հետևում կանգնած է որևէ անուն և որևէ ճակատագիր, որոնք չեն անհետանում այնքան ժամանակ, քանի դեռ դրանք հիշվում են։
Լիանա Աղաջանյան