Երբ ողբերգությունն այլևս փոքր չէ․ մարդու անվերջ վերադարձը դեպի ինքն իրեն

Կան ստեղծագործություններ, որոնք ժամանակի հետ չեն հնանում, որովհետև դրանցում բարձրացված հարցերը երբեք վերջնական պատասխան չեն ստանում։ Մարդու բնույթը, սերը, նախանձը, ագահությունը, մեղքը, մահն ու ինքն իրեն ճանաչելու դժվարությունը շարունակում են մնալ նույնքան առեղծվածային, որքան դարեր առաջ։ Ալեքսանդր Պուշկինի «Փոքրիկ ողբերգություններն» այդ ստեղծագործություններից է, իսկ Սոս Սարգսյանի անվան Համազգային թատրոնի համանուն բեմադրությունը դասական գրականության միջոցով փորձում է նորից մոտենալ մարդու հավերժական հակասություններին։

Բեմադրության առաջին իսկ գաղափարական շերտում թաքնված է մի կարևոր հակասություն․ ինչո՞ւ են ողբերգությունները փոքր, եթե դրանց հետևում կանգնած են մարդկային մեծ կրքերն ու ճակատագրերը։ Գուցե որովհետև երբեմն մարդու ամբողջ կյանքը փոխելու համար բավական է մեկ սխալ որոշում, մեկ չասված խոսք, մեկ չհաղթահարված կիրք։ Իսկ երբեմն ամենամեծ ողբերգությունը ոչ թե կորցրածն է, այլ այն, ինչ մարդն այդպես էլ չի հասցրել ապրել։

Զառա Անտոնյանի բեմադրության մեջ Պուշկինի գործերը դառնում են մարդկային գոյության անվերջ շրջապտույտի մասին պատմող մի ամբողջական գեղարվեստական աշխարհ։ Այստեղ մարդը պարզապես չի հեռանում․ նրա պատմությունը շարունակվում է՝ մի կյանքից մյուսը, մի ողբերգությունից մյուսը տանելով չապրածը, չհաղթահարածն ու չավարտվածը։ Մեղքից դեպի մահ, մահից՝ վերածնունդ․ այս ճանապարհը կրկնվում է այնքան ժամանակ, մինչև մարդը կարողանա հաղթահարել ինքն իրեն։

Ներկայացման առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ բեմական խոսքը միայնակ չի կրում պատմության ամբողջ ծանրությունը։ Դրամատիկական գործողությունը միահյուսվում է տեսապատկերներին, բեմական ինստալյացիային և երգչախմբային երաժշտությանը՝ ստեղծելով մի միջավայր, որտեղ յուրաքանչյուր արվեստաձև դառնում է ընդհանուր պատմության կարևոր մասը։ Տեսողական պատկերները չեն սահմանափակվում բեմը լրացնելով․ դրանք ընդլայնում են ներկայացման զգայական տարածությունը՝ հանդիսատեսին հրավիրելով ոչ միայն հետևելու, այլև սեփական ներսում շարունակելու տեսածի ու զգացածի երկխոսությունը։

Այս բեմադրության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև հիշողությունը։ Ներկայացումը նվիրված է պատերազմում հերոսաբար զոհված Ադամ Խալաթյանի հիշատակին։ Եվ այդ նվիրումը ստեղծագործության գաղափարական տարածքում նոր հուզական շերտ է բացում։ Մահվան մասին խոսող արվեստը հիշեցնում է, որ յուրաքանչյուր հեռացում իր հետ թողնում է չավարտված պատմություն, իսկ հիշողությունը երբեմն դառնում է շարունակության միակ հնարավորությունը։

«Փոքրիկ ողբերգությունների» բեմադրությունը նաև Զառա Անտոնյանի ստեղծագործական վերադարձն է դեպի իրեն հարազատ թատերական միջավայր։ Ռեժիսորը պատմել է, որ այս նյութի վրա սկսել է աշխատել շուրջ տասը տարի առաջ՝ ուսանողների հետ։ Տարիներ անց այն նորից միավորել է ստեղծագործական խմբին՝ այս անգամ արդեն Համազգայինի բեմում։ Հատկանշական է, որ ներկայացման դերակատարներից մի քանիսը հենց Անտոնյանի նախկին ուսանողներն են, որոնք այսօր արդեն պրոֆեսիոնալ դերասաններ են։

Գուցե հենց այդ հանգամանքն էլ հաղորդում է աշխատանքին լրացուցիչ անձնական նշանակություն․ տարիներ առաջ սկսված ստեղծագործական ճանապարհը շարունակվում է նոր փուլում՝ արդեն փոխված մարդկանցով, կուտակված փորձով և նոր ընկալումներով։

Բեմադրության ստեղծագործական աշխարհը ձևավորել են մի շարք արվեստագետներ։ Թարգմանությունը Նունե Վարդանյանինն է, նկարչական ձևավորումը՝ Վիկտորիա Ռիեդո-Հովհաննիսյանի, ինստալյացիայի հեղինակը Ալինա Ալեքսանյանն է։ Տեսապրոյեկցիաների վրա աշխատել են Նիկիտա Մոնախովն ու Գայանե Ավետիսյանը, երաժշտական ձևավորումը Զառա Անտոնյանինն ու Նիկիտա Մոնախովինն է, երգչախմբի խմբավարը՝ Արուս Նազարյանը, լուսային ձևավորումը՝ Զարուհի Թարխանյանինը։

Բեմում են Անդրանիկ Միքայելյանը, Հարություն Հովհաննիսյանը, Մարիկա Դովլաթբեկյանը, Եվա Զոհրաբյանը, Հռիփսիմե Նահապետյանը, Հարություն Սարգսյանն ու Մանվել Սարգսյանը։

Ի վերջո, «Փոքրիկ ողբերգությունները» միայն Պուշկինի հերոսների մասին չէ։ Այն մարդու մասին է, որը երբեմն սեփական ցանկությունների գերին է դառնում, երբեմն՝ իր իսկ ընտրությունների զոհը, իսկ երբեմն ամբողջ կյանքում փնտրում է մի պատասխան, որն այդպես էլ չի համարձակվում գտնել։ Գուցե ներկայացման ամենակարևոր հարցն էլ հենց սա է՝ քանի՞ անգամ պետք է մարդը վերապրի նույն ողբերգությունը, որպեսզի վերջապես ճանաչի ինքն իրեն։

Եվ երբ վարագույրն իջնի, այդ հարցը, ամենայն հավանականությամբ, կմնա դահլիճում՝ յուրաքանչյուրի համար մի փոքր այլ պատասխանով։