• Հայկական տեսանյութը համաշխարհային մշակութային թրենդում նվաճում է սոցցանցերն ու գրավում արտասահմանյան մեդիաների ուշադրությունը

  Ռեժիսոր և օպերատոր Ավո Հարությունյանի ու Black Flight թիմի կողմից միջազգային տեսողական թրենդի շրջանակում նկարահանված «BORN FROM CULTURE | ARMENIA» տեսանյութը հրապարակումից ընդամենը մեկ շաբաթ անց հատել է մեկ միլիոն դիտման սահմանագիծը...

• Հայաստանի զբոսաշրջային բումը. Ինչպես է երկիրը գրավում ճանապարհորդներին 2026 թվականին

  2026 թվականը ռեկորդային տարի էր հայկական զբոսաշրջության համար. երկիրն ունեցավ զբոսաշրջիկների աննախադեպ աճ՝ գրանցելով անկախությունից ի վեր լավագույն ցուցանիշները…

• «Խաղողօրհնեք»-ի փառատոնը՝ Արենիում. Ինչպես է գինու տուրիզմը զարգանում գյուղական տարածքներում

  Արենի համայնքում անցկացվող փառատոները մշակութային միջոցառումներ են, բայց դրանք նաև ծառայում են որպես զբոսաշրջության, փոքր բիզնեսի և գյուղական վայրերի զարգացման գործիք․․․

• «Երազ Այգում» կանցկացվի Ազգային տարազի փառատոնը

  Օգոստոսի 16-ին «Երազ Այգի»-ում տեղի կունենա Ազգային տարազի փառատոնը, որը մեկ հարթակում կմիավորի հայկական ազգային տարազը, ավանդական արհեստները, երաժշտությունը, էթնոդիզայնն ու Խաղողօրհնեքի դարավոր ավանդույթը...

• «Հայկական ժամադրությունների մշակույթը վնասում է մեր ժողովրդագրական ցուցանիշներին»

  Երբ մարդիկ խոսում են ժողովրդագրական ճգնաժամի մասին, նրանք սովորաբար հիշատակում են արտագաղթը, ցածր աշխատավարձը կամ բնակարանների բարձր գները: Եվ գրեթե ոչ ոք չի խոսում ժամադրությունների մասին, չնայած որ դա այն վայրն է, որտեղից սկսվում է յուրաքանչյուր ընտանիք․․․

• «Նավասարդ» հայ-իրանական փառատոնը նշում է 5-րդ հոբելյանը․ Սիսիանում սպասվում են երկու օր տևող մշակութային ու խոհարարական տոնակատարություններ

  Այս տարի «Նավասարդ» հայ-իրանական մշակութային և խոհարարական փառատոնը նշում է իր 5-ամյակը...

• Հայկական հետք K-Pop-ում. Հայ տղամարդու պատմությունը, որը նվաճել է կորեական զվարճանքի արդյունաբերությունը

  Հայաստանը հաճախ չի հիշատակվում զրույցներում, առավել ևս՝ K-pop-ի համատեքստում․․․

• Իվան Դորնի վարպետության դասը Երևանում. «Ես դիմեցի Աստծուն՝ երաժշտության ռիթմի միջոցով»

  Հայտնի ուկրաինացի երաժիշտ, պրոդյուսեր և նորարարական երաժշտական ​​նախագծերի ստեղծող Իվան Դորնը հատուկ հյուր էր Երևանում անցկացվող միջազգային Notations Lab-ում․․․

Զաբել Եսայանը գրում էր կնոջ ցանկությունների, ամուսնության, սեքսուալության և ազատության մասին այն ժամանակ, երբ հայ կնոջից առաջին հերթին ակնկալում էին համեստություն և հնազանդություն։
Նա սովորել է Փարիզում, զբաղվել գրականությամբ և լրագրությամբ, կարողացել է տարիներով ապրել ամուսնուց ու երեխաներից առանձին։ 1915 թվականին նա դարձավ հայ մտավորականների ցուցակում ընդգրկված միակ կինը, որին Օսմանյան իշխանությունները պատրաստվում էին ձերբակալել։ Սակայն նրան հաջողվեց փախչել։

Մի քանի տասնամյակ անց Եսայանը կրկին հայտնվեց պետության ձեռքում, այս անգամ՝ արդեն խորհրդային իշխանությունների։ 1937 թվականին նրան ձերբակալեցին հակահեղափոխական գործունեության մեղադրանքով։

Այստեղ սկսվում է նրա կենսագրության ամենամութ էջերից մեկը․ մինչ օրս հստակ հայտնի չէ, թե ինչ հանգամանքներում են անցել նրա կյանքի վերջին տարիները և ինչպես է նա մահացել։ Սակայն նրան «ժողովրդի թշնամի» հռչակած պետությունը գրողին մահվանից մոտ երկու տասնամյակ անց հետմահու արդարացրեց։

Նա այն կանանցից էր, որոնք իրենց թույլ էին տալիս խոսել սեքսի մասին, հակադրվել հասարակական բարքերին և ապրել այնպես, ինչպես իրենցից չէին ակնկալում։ Միևնույն ժամանակ, նրա կերպարը չէր տեղավորվում անգամ ժամանակակից «անթերի ֆեմինիստուհու» պատկերացման մեջ։
Նրա կենսագրության մեջ կան էրոտիկա, պոռնոգրաֆիա, քաղաքական հակասություններ և բավական տհաճ շրջադարձեր, որոնք այնքան էլ չեն համընկնում «մեծ հայ գրողի» հարթ ու անթերի կերպարի հետ։

Էրոտիկա, «անպարկեշտություն» և հայկական պոռնոգրաֆիա

Եսայանը գրում էր այն թեմաների մասին, որոնց վերաբերյալ XX դարի սկզբի հայ կանայք նախընտրում էին լռել։ Նրան հետաքրքրում էին ոչ միայն սերն ու ընտանեկան կյանքը, այլև կնոջ ցանկությունները, ամուսնության մեջ ունեցած դժգոհությունը, սեքսուալությունը, դավաճանությունն ու կնոջ հոգեբանական կախվածությունը տղամարդուց։ Պահպանողական միջավայրում նման գրականությունը հեշտությամբ կարող էր «անպարկեշտ» համարվել, հատկապես երբ դրա հեղինակը կին էր։

Նրա արձակը շատերի կողմից ընկալվում էր որպես չափազանց զգայական, իսկ կնոջ սեքսուալության նկատմամբ նրա հետաքրքրությունը ժամանակակիցների համար գրեթե սադրիչ էր թվում։

Այստեղ, սակայն, պետք է զգույշ լինել և հետագա մեկնաբանությունները չներկայացնել որպես ժամանակի քննադատների բառացի գնահատականներ։ Չի կարելի առանց կոնկրետ ժամանակաշրջանի հրապարակումների պնդել, թե բոլոր քննադատներն Եսայանին անվանել են «էրոտիկ արձակի հեղինակ»։ Փաստն այն է, որ կնոջ ցանկության թեման իսկապես կարևոր տեղ ուներ նրա գրականության մեջ և Եսայանը չէր փորձում այն թաքցնել «պարկեշտ» ձևակերպումների հետևում։

Այս առումով նրա ֆեմինիզմը միայն կրթության և կանանց իրավունքների մասին չէր։ Նա հրաժարվում էր կանանց զգացմունքները երկրորդական բան համարել, որոնց մասին «պարկեշտ կինը» պետք է լռի։ Նրա ստեղծագործությունների հերոսուհիները կարող էին դժբախտ լինել ամուսնության մեջ, կասկածել, ցանկանալ մեկ ուրիշի, փնտրել իրենց սեփական ճանապարհը և ունենալ այնպիսի ցանկություններ, որոնք հասարակությունը նախընտրում էր չնկատել։

1933 թվականին, արդեն Խորհրդային Հայաստանում, Եսայանը հանդես եկավ գրականության նկատմամբ կոշտ քննադատությամբ՝ անընդունելի համարելով այն ստեղծագործությունները, որոնք, իր կարծիքով, չափազանց ազատ էին։ Արևմտահայ գրող Վազգեն Շուշանյանի ստեղծագործությունների մասին խոսելիս նա կիրառեց «պոռնոգրաֆիկ գրականություն» արտահայտությունը։ Ստացվում է գրեթե գրական սկանդալ․ մի կնոջ, որը տարիներ առաջ ինքն էր գրում զգայականության և կանանց հոգեբանության մասին, հետագայում արդեն քննադատում էին ոչ թե իր սեռական համարձակության, այլ այն բանի համար, որ նա դարձել էր մի համակարգի մաս, որը որոշում էր՝ ինչ գրականություն է թույլատրելի, իսկ ինչը՝ ոչ։

Ֆեմինիստուհի, որին միայն կրթություն ստանալը բավարար չէր

Եսայանի ֆեմինիզմը չէր սահմանափակվում ազատության մասին գեղեցիկ խոսքերով։ Նա հանդես էր գալիս կանանց կրթության, նրանց մտավոր ու բարոյական կարողությունների զարգացման և տղամարդկանց հետ հավասար հիմունքներով հասարակական կյանքին մասնակցելու օգտին։ Իր պաշտոնական կայքում պահպանվել է նաև նրա այն միտքը, որ կինը աշխարհ է եկել ոչ միայն հաճելի լինելու համար․ նա պետք է զարգացնի իր մտավոր, բարոյական և ֆիզիկական կարողությունները և դառնա հասարակության ակտիվ անդամ։

Այս դիրքորոշումը հատկապես նկատելի է նրա կենսագրության համատեքստում։ 1895 թվականին, դեռ շատ երիտասարդ, Եսայանը մեկնել է Փարիզ և զբաղվել գրականությամբ՝ հաճախելով Սորբոնի դասընթացներին։
XIX դարի վերջին Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի կնոջ համար սա բոլորովին ոչ սովորական ճանապարհ էր․ վաղ ամուսնության և ավանդական ընտանեկան կյանքի փոխարեն նա ընտրեց եվրոպական կրթությունն ու գրականությունը՝ որպես մասնագիտական ուղի։

Նրա ուսուցչուհին Սրբուհի Տյուսաբն էր՝ հայ առաջին գրողներից մեկը, որը բացահայտ խոսում էր կանանց անազատության մասին։

Եսայանը շարունակեց այդ ուղին արդեն իր ձևով․ նա ոչ միայն գրում ու խոսում էր կանանց վիճակի մասին, այլև իր սեփական կյանքով ցույց էր տալիս, որ հնարավոր է ապրել հասարակության կողմից թելադրված սովորական սցենարից դուրս։

Նա ամուսնացավ, բայց չկորցրեց իրեն ամուսնության մեջ

Փարիզում Եսայանը ծանոթացավ նկարիչ Տիգրան Եսայանի հետ, որի հետ ամուսնացավ 1900 թվականին։ Նրանք ունեցան երկու երեխա՝ դուստր Սոֆին և որդի Հրանտը, սակայն ընտանիք կազմելը չստիպեց գրողին հրաժարվել սեփական կարիերայից։ 1908 թվականի Երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո նա վերադարձավ Կոստանդնուպոլիս, մինչդեռ ընտանիքի մի մասը մնաց Ֆրանսիայում։ Երկար ժամանակ նրանց կյանքը կապված էր երկու քաղաքների հետ։

Ժամանակակից մարդու համար այստեղ որևէ արտառոց բան չկա։ Սակայն XX դարի սկզբի կնոջ համար, հատկապես պահպանողական հայ միջավայրում, իրավիճակը բոլորովին այլ էր․ կինը հեռանում էր տնից, աշխատում, գրում, զբաղվում քաղաքական և հասարակական գործունեությամբ, մինչդեռ ամուսինն ու երեխան մնում էին Փարիզում։
Եսայանը շատ լավ հասկանում էր, որ շրջապատը քննարկում է իր ապրելակերպը, սակայն չէր պատրաստվում իր կարիերան հարմարեցնել «պարկեշտ կնոջ» մասին ուրիշների պատկերացումներին։

Աղբյուրներից մեկում մեջբերվում է հենց նրա խոսքը․ նա նշում էր, որ ուշադրություն չէր դարձնում այն խնդիրներին, որոնք իր շուրջ ստեղծում էին հասարակության «խոր արմատներ գցած նախապաշարմունքները, կեղծավորությունն ու անբարոյական մտածելակերպը»։

Ձերբակալության ցուցակում միայն մեկ կին էր

1915 թվականի ապրիլի 23-ի լույս 24-ի գիշերը Օսմանյան իշխանությունները սկսեցին Կոստանդնուպոլսի հայ մտավորականների զանգվածային ձերբակալությունները։ Ցուցակում էր նաև Զաբել Եսայանը՝ նրանց թվում ձերբակալման և աքսորի ենթակա միակ կինը։

Նա մի քանի ամիս թաքնվում էր տարբեր մարդկանց տներում՝ գրեթե չուտելով ու չքնելով և մշտապես սպասելով, որ իրեն կձերբակալեն։ Այնուհետև կարողացավ փախչել Բուլղարիա։ Սահմանին Եսայանը հայտնել է, որ գնում է Ֆիլիպոպոլ՝ դստեր հետևից, և ցույց է տվել Սոֆիի լուսանկարը։ Լուսանկարը օգնել է համոզել սահմանապահին և թույլ է տվել նրան անցնել սահմանը։

1915 թվականի նամակում Եսայանն ինքն էր նկարագրում այդ շրջանը

Նա այդ ժամանակաշրջանը ներկայացնում էր առանց որևէ հերոսական շեշտադրումների՝ որպես վախի մեջ ապրելու և այն երկրից փախչելու փորձ, որտեղ իրեն արդեն փնտրում էին։
Փրկվելուց հետո Եսայանը չփորձեց հեռու մնալ իր տեսած ու ապրած ողբերգությունից։ Նա աշխատում էր փախստականների և որբերի հետ, հավաքում էր զանգվածային սպանությունները վերապրածների վկայությունները։ Իսկ ավելի վաղ՝ 1909 թվականի Ադանայի կոտորածներից հետո, նա այցելել էր Կիլիկիա և իր տեսածը նկարագրել «Ավերակների մեջ» գրքում։

Նրան հատկապես հետաքրքրում էին կանանց և երեխաների ճակատագրերը, կործանված ընտանիքներն ու այն, թե ինչ էր կատարվում մարդկանց հետ ողբերգությունից հետո։ Այդ պատճառով այսօր Եսայանին դիտարկում են ոչ միայն որպես գրող, այլև որպես Հայոց ցեղասպանության մասին վաղ վկայագրողներից (փաստագրողներից) մեկը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո նա վերադարձավ Ֆրանսիա, սակայն 1926 թվականին առաջին անգամ այցելեց Խորհրդային Հայաստան։ Այդ այցի մասին նա գրեց «Ազատագրված Պրոմեթևսը» գիրքը, իսկ 1933 թվականին Խորհրդային կառավարության հրավերով տեղափոխվեց Երևան։ Նա դասավանդում էր գրականություն, մասնակցում մշակութային կյանքին և սկզբում անկեղծորեն հավատում էր, որ վերջապես կարող է աշխատել իր երկրի համար, որը ստեղծվել էր իր սերնդի ապրած աղետից հետո։

1930-ականներին Եսայանը պաշտպանում էր ձերբակալված գրողներին, այդ թվում՝ Ակսել Բակունցին և Վահան Թոթովենցին։ Սակայն 1937 թվականին արդեն ինքն հայտնվեց հարվածի տակ․ հունիսի 27-ին նրան ձերբակալեցին հակահեղափոխական գործունեության և ազգայնականության մեղադրանքներով։

Կինը, որը ժամանակին փրկվել էր օսմանյան ոստիկանությունից, այժմ հայտնվել էր խորհրդային քննիչների ձեռքում, և այս անգամ փախչելու տեղ այլևս չկար։

Ամենամութ առեղծվածը․ ի՞նչ պատահեց նրան բանտից հետո

Վերջին տարիները Եսայանի կյանքում շրջապատված են իրարամերժ վարկածներով, որոնք կարծես պատրաստի սյուժե լինեն ֆիլմի համար։ Որոշ աղբյուրներում նշվում է, որ 1939 թվականին նրա նկատմամբ մահապատժի դատավճիռ է կայացվել, որը հետագայում փոխարինվել է տասը տարվա աքսորով։ Սակայն այլ հետազոտողներ նշում են, որ այս դրվագի վերաբերյալ ամբողջական և հստակ փաստաթղթային տվյալներ չկան։ Կա նաև վարկած, որ նրան Բաքվով ուղարկել են ավելի արևելք, սակայն նա այդպես էլ չի հասել աքսորի վայր։

Հատկապես հաճախ է շրջանառվում նրա՝ տեղափոխման ճանապարհին մահանալու պատմությունը․ ըստ այդ վարկածի՝ հիվանդ Եսայանին Կասպից ծովով տեղափոխել են, և նա կա՛մ մահացել է ճանապարհին, կա՛մ նրան նետել են նավից։ Սակայն այս վարկածն այնքան էլ վստահելիորեն հաստատված չէ, որպեսզի այն ներկայացվի որպես հաստատված փաստ։ Դուստր Սոֆին գրել է, որ մայրն անհետ կորած էր համարվում, իսկ պաշտոնական տեղեկությունների համաձայն՝ նրան Երևանից ուղարկել էին Բաքու, որտեղից պետք է տեղափոխեին ավելի հեռու։ Դրանից հետո Եսայանի հետքերը կորել են։

Այս պատմությունն ավելի ծանր է դարձնում ևս մեկ մանրամասն․ Եսայանի՝ հարազատներին ուղղված վերջին նամակը թվագրված է 1942 թվականի մայիսի 19-ով, որից հետո նամակագրությունը դադարել է։ Որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ նա կարող էր մահացած լինել արդեն 1942 թվականին, մյուսները մահվան տարեթիվը նշում են 1943-ը։ Ամեն դեպքում, մինչ օրս հայտնի չէ նրա թաղման ստույգ վայրը, ինչպես նաև գրողի կյանքի վերջին օրերի վերաբերյալ ամբողջական և հավաստի պատկերը։

Եսայանին հեշտ չէ հարմարեցնել մեկ կերպարի

Նրան հեշտ է ներկայացնել որպես վաղ ֆեմինիզմի խորհրդանիշ, Հայոց ցեղասպանության զոհ կամ ստալինյան համակարգի բանտարկյալ։ Սակայն այս կերպարներից յուրաքանչյուրն ամբողջական չէ, քանի որ Եսայանն ինքը մշտապես դուրս էր գալիս հարմար ու պարզ սխեմաներից։

Նա պաշտպանում էր կանանց ազատությունն ու գրում սեքսուալության մասին, սակայն հետագայում մեկ այլ գրողի մեղադրում էր պոռնոգրաֆիայի մեջ։ Աջակցում էր Խորհրդային Հայաստանին, իսկ հետո ձերբակալվեց հենց այդ իշխանությունների կողմից։ Պաշտպանում էր իր գործընկերներին, սակայն ինքն էլ 1930-ականների բարդ ու հակասական գրական միջավայրի մասն էր։

Թերևս հենց այդ պատճառով է նրա կենսագրությունն այսօր ավելի ժամանակակից թվում, քան բազմաթիվ խնամքով «խմբագրված» կենսագրություններ։ Եսայանը այն կինը չէր, որը միշտ ճիշտ կողմն էր ընտրում և նախապես գիտեր, թե ինչի կհանգեցնի իր քաղաքական ընտրությունը։ Նա վիճում էր, սխալվում, պաշտպանում, մեղադրում, հավատում գաղափարներին ու հետո հիասթափվում դրանցից, բայց գրեթե երբեք չէր համաձայնում ապրել այնպես, ինչպես իրենից պահանջում էին շրջապատողները։

Լիանա Աղաջանյան

Հետևեք NEWS.am STYLE-ին Facebook-ում, Twitter-ում և Instagram-ում